Sla over naar de inhoud

Kloink, xpie, poef

6 maart 1996

Heinz en het verschijnsel onomatopee

Van Dale omschrijft een onomatopee als een ‘door klanknabootsing gevormd woord, bijvoorbeeld tiktak’. Voor diegenen die niet precies weten welk geluid het woord tiktak nabootst staat er verder in de Dikke: ‘Tiktak is nabootsing van het geluid van slingeruurwerken: de huisklok gaat tuut tuuut tuuuut pok … Sorry, de computer liep even vast, maar met een snelle tik op de escape-knop was dat probleem ook weer verholpen. De huisklok gaat volgens van Dale niet tuut tuuut, maar gaat ‘tiktak’.

Je kunt uren naar het tikken van de klok luisteren, maar je zult nooit het geluid ‘tiktak’ horen. Dit geluid is niet in letters te vatten. Dat geldt voor alle klanknabootsingen. Vaag lijken ze soms op het oorspronkelijke geluid, maar vaak wel heel vaag.
Denk maar aan ‘plons’, wat staat voor ‘klanknabootsing van het geluid waarmee een voorwerp in een vloeistof valt’. Maar laat je portemonnaie maar eens in een zwembadje vallen. Je hoort vanalles: je hoort water wegspatten, je hoort vissen wegzwemmen, je hoort zachtjes muntstukken op de bodem vallen, maar je hoort geen plons.
En bij een ‘afgeschoten vuurwapen’ of bij een ‘plotselinge slag of stoot’ hoor je echt geen paf, wat de Van Dale ook beweert.

Tiktak, plons, paf en andere woorden als pats en kukeluku zijn zo ingeburgerd geraakt, dat ze zelfs ptjak zip ai … Nogmaals sorry, ditmaal schoof mijn rechter wijsvinger van een toets af, en brak ik daarbij mijn nagel. Waar was ik ook al weer mee bezig … o ja, de Van Dale hebben gehaald.
Veel onomatopeeën zullen de Dikke nooit halen. Zij komen maar één keer voor, hoogstens twee keer, en dan leven ze alleen nog maar voort in het geheugen van de liefhebber.
Bijvoorbeeld in het geheugen van de liefhebber van de Heinz-strip.

Kloink
Heinz is een strip die zes dagen in de week in verscheidene kranten staat. Voor de enthousiastelingen zijn strips verzameld in 15 stripalbums.
De held van deze zeer humoristische strip is de kater Heinz. Hij beleeft veel avonturen, vaak samen met zijn vriend Frits en de schildpad Jodocus.
In Heinz komen veel onomatopeeën voor, gemiddeld wel eentje per dag-aflevering. Natuurlijk zijn niet alle onomatopeeën door de makers Windig en De Jong zelf verzonnen. In de avonturen van de kater Heinz komen ook de eerder genoemde woorden voor. En ook woorden die bekend zijn maar Van Dale nog niet gehaald hebben, zoals tring, baf, vroem en hatsjoe.
Maar daarnaast hebben Windig en De Jong nog vele andere klanknabootsingen verzonnen. Bij een aantal kun je nog ongeveer het geluid wel voorstellen. Het geluid van een paraplu die openklapt zou best een beetje op klik kunnen lijken. Als superkluns tegen een lantaarnpaal vliegt, is het best logisch om dat als ‘kloink’ op te schrijven. En je neus snuiten heeft wel iets van snirf. En vieze drank uitspugen wel iets van ftoei. En bij roestige WC’s kun je bij het trekken aan het doorspoeltouwtje met wat fantasie best het geluid kaklunk horen.

Xpie
De makers Windig en De Jong blinken vooral uit in het verzinnen van klanknabootsingen van niet-bestaande geluiden in verzonnen situaties. Die klanknabootsingen verschillen van het geluid dat iemand maakt als hij van de pot wordt gerukt, tot het geluid dat een dodo vroeger zou hebben gemaakt.
Om met dat laatste geluid te beginnen. Een dodo zou het geluid ‘XPIE’ uit zijn mond hebben gestoten. Aan de grootte en de dikte van de letters is te zien dat dit woord bepaald niet zacht uit zijn bek kwam. Het lijkt me zeer sterk dat een dodo inderdaad dit harde geluid uit stootte. Geheel onwaarschijnlijk is het geluid dat een vrolijke paashaas maakt als hij door Heinz gepakt en opgegeten wordt: zok.
En wat te denken van de nationale sport op Mars: pioew-bal. Er vliegen dan allerlei ballen rond die het geluid ‘pioew’ of ‘pieoew’ maken.
Andere voorbeelden zijn ‘dzie bzzr knetter’ (het geluid dat iemand maakt als hij de aap-electric aanraakt) en ‘knoerr pieoeoe brroe’ (dit geluid dat een knorrende maag van de tuinkabouter Tjebbe maakt).

Poef
Eén onomatopee wordt zeer vaak en op zeer veel verschillende manieren gebruikt. Poef. Het wordt gebruikt op de normale, Vandaalse manier als klanknabootsing van ‘het doffe geluid van een schot of slag’. Dat het ook gebruikt wordt als een pak bakmeel openscheurt, heeft ook nog wel iets natuurlijks. De andere keren wordt het vooral gebruikt als Heinz of zijn omgeving verandert. Als iemand regelmatig in een monster verandert, als een boek ineens een vleesmuis wordt en als Zeus Heinz een appelvorm geeft in plaats van peervorm. Het woordje poef en het is genoeg. Een onomatopee als toverwoord.

Deze en ander onomatopeeën zorgen er mede voor dat Heinz één van de betere strips in Nederland en daarbuiten is. Een onomapotee maakt duidelijk dat tuuut plof boeoem BATS iiih au doiiiiing KLABOEM KNAL

Published inarchief